تحقیق بررسی نقوش و تزئینات مسجد جامعه یزد
فهرست مطالب
عنوان صفحه
- فصل اول
مسجد در معماری ایران............. 5
عملکردهای مساجد مختلف............. 7
خصوصیات فضاهای کالبدی مسجد....... 9
- فصل دوم
مسجد جمعه یزد..................... 15
مسجد جامع قدیم.................... 16
مسجد جامع نو..................... 19
کتیبهها .........................
فضای جلوخان ..................... 26
سردر و پیش درگاه................. 28
دهلیز (کریاس) ................... 31
منار............................. 42
شبستان شرقی ..................... 43
شبستان غربی...................... 44
شبستان شاهزاده................... 44
صحن داخلی........................ 44
ایوان اصلی....................... 45
زیر گنبد ........................ 47
دالانها و شاه نشینهای متصل به ایوان 49
در و درگاههای شمالی و غربی ........ 50
پایاب ........................... 51
سنگهای قبر غیره منصوب ............. 51
کتابخانه ......................... 52
- فصل سوم
تزیین در معماری .................. 55
انواع تزئینات.................... 59
کتیبهها ......................... 59
تزئینات هندسی ................... 61
تزئینات گیاهی ................... 62
نکاتی راجع به تزئینات ........... 65
تأثیر رنگ در تزئین معماری.......... 69
بررسی رنگها ..................... 71
رنگ سفید ........................ 72
رنگ آبی.......................... 72
رنگ قرمز......................... 74
رنگ زرد.......................... 75
رنگ سبز.......................... 77
کنارهم قرارگیری رنگها ............ 77
معماری و نگارگری ................ 79
نگاهی به اشکال هندسی و تطابق آنها با رنگهای اصلی 80
رنگها در شب...................... 81
جلوه رنگ در کاشی معرق............ 82
طلوع و غروب...................... 82
مفهوم نقوش....................... 83
- فصل چهارم
مصالح تزئینات در مسجد جامع یزد ... 90
آجر.............................. 91
گچ............................... 93
سنگ.............................. 94
چوب.............................. 95
کاشی............................. 95
تاریخچة ظهور و انحطاط.............. 96
انواع کاشی ...................... 98
مقرنس............................ 99
پیوست 1
پیوست 2
تصاویر پروژه عملی
...
بخشهایی از متن:
مقدمه
هنر جوهرهای است که در ذات هر ایرانی به فضل الهی به ودیعه نهاده شده
است. به همین علت جلوههای هنر در تمام مظاهر و مقوله های زندگی ایرانی
مانند: معماری، نقاشی ، خط و کتابت ، پارچهبافی، قالی وگلیمبافی،
فلزکاری، سفالگری و ...... در طول تاریخ بروز و ظهور داشته و دنیایی از
زیباییها، ذوق، خلاقیت و ابتکار را پدید آورده است.
یکی از مظاهر انعکاس هنر ایرانی در معماری این سرزمین است. هنرمند معمار
ایرانی، از ابتدای کار و از هنگام بکارگیری آجر که از مصالح اولیه احداث
بنا به شمار میرفته زیباترین نقشها و طرحها را هنگام احداث دیوارها و
پوشش گنبد ها وگوشواره ها، مقرنسها و طاقنماها خلق کرده است و در روند
تکاملی آن با گره چینی، گلاندازی، گرهسازی و آجرکاری خفته و رفته،
شاهکارهای بینظیری را به وجود آورده است.
هنگام استفاده از گچ با خلق گچبریهایی با نقوش هندسی، گیاهی، دنیایی از
خلاقیت را که در دنیا بی نظیر میباشد آفریده و در استفاده از چوب برای
پنجره ها و درها با بهرهگیری از فنونی نظیر منبت، مشبک، معرق، کندهکاری،
خاتمسازی و نقاشی روی چوب، اعجاز باور نکردنی را پدید آورده است.
برای تزیین بنا از کاشیهایی نظیر یک رنگ، هفت رنگ، معرق، طلایی و ....
شیشه و آیینه در شکلها و رنگها و ابعاد گوناگون، مدد جسته و دنیایی از
زیبایی و خلاقیت و هنر را عرضه کرده و همه اینها به همراه حجاریهای زیبا،
بنا هایی را در جای جای ایران بر پا و استوار کرده است.
بدون تردید تحقق این همه زیباییها و خلاقیت جز به مدد عشق به معبود
امکانپذیر نبود، چرا که بیشترین جلوه آنها را در مسجد، محراب و زیارتگاه
میتوان دید.
...
مسجدها را از نظر دامنه تنوع و حوزه کارکرد های آنها می توان به چهار
گروه طبقهبندی کرد: گروه نخست، شامل مسجدهای جامع و مسجدهای بزرگی میشود
که توسط سلاطین، وزاء و حکام ساخته می شدند. اداره عموم این مسجدها توسط
بانی یا مأموران دولتی صورت می گرفت و آنان در اغلب موارد به هر کسی اجازه
پیشنمازی یا تدریس در این مکان را نمی دادند بلکه اشخاصی که مورد تایید
باقی قرار میگرفتند به منصب پیشنمازی یا تدریس برگزیده میشدند. دربرخی از
مسجدهای جامع، چند پیشنماز همزمان به اقامه نماز میپرداختند و پیروان هر
مذهب و مسلک با اقتدا به پیشوای خود، نماز برگزار میکردند.
- گروه دوم، شامل مسجد های متوسطی میشود که توسط بزرگان محلی، علما و
یا مشارکت عمومی مردم ساخته می شد. در بسیاری از این مساجد ها برای پیشنماز
و دیگر افراد مسجد، شرط خاصی وجود نداشت و از محدودیتهایی که در مساجد نوع
اول ایجاد میشد، خبری نبود. هرچند باید توجه داشت که بعضی اوقات، پیرامون
هر مذهب برای خود مسجد جداگانهای میساختند که پیشنماز و مدرسان آن از
پیروان شاخههای همان مذهب بودند.
- گروه سوم ، شامل مسجد- مدرسهها میشود. با وجود آنکه تعداد این مسجد -
مدرسه ها بسیار اندک و انگشت شمار است، اما اهمیت آنها از جهت اینکه دو
عملکرد عبادی و آموزشی، همزمان و به موازات یکدیگر، هر کدام بخشی از فضای
کالبدی را به خود اختصاص دادهاند، قابل توجه است. مسجد و مدرسه بسیار جالب
آقا بزرگ در کاشان ، و مسجد و مدرسه سید در اصفهان از بارزترین نمونه های
این گروه از مسجدها هستند.
گروه چهارم، شامل مسجدهای بسیار کوچکی میشود که عمدهترین و شاید تنها
عملکرد آنها، جنبه عبادی آنها بوده است و تنها در آنها نماز بجا آورده می
شد. مثلاً در نایین برخی از مسجدهای کوچک هستند که مساحتی درحدود ده متر
مربع دارند. این مسجدها توسط افراد خیرخواه در محلهها یا در امتداد بدنه
بازار و مراکز اقتصادی ساخته می شدند.
خصوصیات فضاهای کالبدی مسجد
مسجدهای اولیه بسیار ساده ساخته میشدند و فضای کالبدی آنها متشکل از
شبستانی بدون در بود که در جلوی آن حیاط یا فضای باز نیمه محصوری وجود
داشت. بتدریج و با گذشت زمان و روی کار آمدن حکومتهای سلطنتی، بر عظمت و
شکوه معماری مسجدها افزوده شد.
در ایران، عناصری از معماری بومی در فضای کالبدی مسجدها مورد استفاده
قرار گرفت. ایوان، یکی از این عناصر بود. نخست، یک ایوان در شبستان اصلی و
سپس دو ایوان روبهروی یکدیگر که اغلب یکی به ورودی اختصاص داشت، به
ساختمان مسجد اضافه شد. تعداد این ایوانها در مرحلهای از تکامل طرح مسجد،
به چهار عدد رسید. عنصر دیگر، عبارت از چهار طاقیهایی بود که در پیش از
اسلام به عنوان بخشی از فضای آتشکدهها و آتشگاهها مورد بهرهبرداری واقع
میشد و پس از اسلام بعضی از آنها به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفت.
این عنصر و گنبد به صورت گنبد خانه، در بخش شبستان اصلی مسجد به کار گرفته
شد و بر عظمت فضای مسجد افزود. بدین ترتیب روند شکلگیری فضای کالبدی مسجد
منجر به تکوین طرح فضاهای چهار ایوانی شد.
